Vertigo, hareketsiz dururken çevrenin ya da kişinin kendisinin dönüyormuş gibi hissetmesidir. Nasıl geçeceği nedenine bağlıdır. En sık neden olan kulak kristali oynamasında, doğru kulağa uygulanan bir manevra çoğu hastada şikayeti bir iki seansta geçirir. Denge sinirinin iltihabında şiddetli dönme birkaç günde azalır, denge ise haftalar içinde yerine gelir. Atak sırasında hemen oturmak, gözleri sabit bir noktaya dikmek ve başı ani hareket ettirmemek en çok işe yarayan ilk adımlardır. Konuşma bozukluğu, yüzde kayma ya da kol ve bacakta güçsüzlükle birlikte olan baş dönmesi ise acildir.
Vertigo nasıl geçer?
Muayenede ilk yaptığım şey, anlatılan baş dönmesinin gerçekten vertigo olup olmadığını anlamaktır. 'Başım dönüyor' diyen hastaların bir kısmı göz kararmasını, bir kısmı sersemlik ya da dengesizlik hissini anlatır. Gerçek vertigoda ise etraf döner ya da kişi kendisini dönüyor gibi hisseder. Vertigonun büyük kısmı iç kulaktan kaynaklanır ve tedavi nedene göre değişir.
Kulak kristali oynaması (BPPV)
En sık vertigo nedenidir. İç kulaktaki küçük kristaller yerinden oynayarak denge kanallarının içine kaçar. Yatakta dönerken, yataktan kalkarken, yukarı bakarken ya da eğilirken başlayan ve çoğunlukla bir dakikadan kısa süren şiddetli dönme hissi tipiktir. İlaçla geçmez, kristallerin yerine gönderilmesi gerekir. Sorunun hangi kulakta ve hangi kanalda olduğu muayenede belirlendikten sonra Epley gibi bir manevra uygulanır. Evde yapılabilecek egzersizler evde vertigo egzersizleri yazısında adım adım anlatılmıştır.
Vestibüler nörit ve labirentit
Denge sinirinin, çoğunlukla geçirilmiş bir viral enfeksiyondan sonra iltihaplanmasıdır. Birden başlayan, bulantı ve kusmayla birlikte olan, hareketsizken bile günlerce süren şiddetli baş dönmesi yapar. İşitme de etkilenmişse labirentit adını alır. Baş dönmesi ilk 2-3 günde en ağır halindedir, sonra yavaş yavaş azalır. Çoğu hastada denge birkaç hafta içinde tamamen yerine gelir.
Meniere hastalığı
İç kulaktaki sıvının basıncının artmasıyla ortaya çıkar. 20 dakikadan birkaç saate kadar süren vertigo ataklarına aynı kulakta işitme azalması, çınlama ve dolgunluk hissi eşlik eder. Tamamen ortadan kalkan bir hastalık değildir, ancak tuz kısıtlaması ve ilaç tedavisiyle atakların sıklığı belirgin şekilde azaltılabilir.
Vestibüler migren
Migreni olan kişilerde baş ağrısıyla birlikte ya da baş ağrısı olmadan vertigo atakları görülebilir. Işığa ve sese hassasiyet sık eşlik eder. Tedavide migreni tetikleyen uykusuzluk, açlık ve stres gibi durumlardan kaçınmak ilk adımdır.
Baş dönmesinin süresi nedenini nasıl gösterir?
Hastanın anlattıkları arasında en değerli bilgi, bir atağın ne kadar sürdüğüdür. Muayeneye gelmeden önce bunu not etmek tanıyı çok kolaylaştırır.
- Saniyeler ya da en fazla bir dakika sürüyor ve baş hareketiyle başlıyorsa çoğunlukla kulak kristali oynamasıdır.
- 20 dakika ile birkaç saat arası sürüyor, kulakta çınlama ve işitme azalması da varsa Meniere hastalığı düşünülür.
- Dakikalardan saatlere kadar sürüyor ve baş ağrısı ya da ışığa hassasiyet eşlik ediyorsa vestibüler migren olabilir.
- Günlerce, hareketsizken bile kesintisiz devam ediyorsa vestibüler nörit ya da labirentit akla gelir.
- Aniden başlayıp konuşma bozukluğu, çift görme ya da güçsüzlükle birlikte oluyorsa beyin kaynaklı olabilir ve acildir.
Bu ayrım kesin tanının yerine geçmez, ama hangi yöne bakılması gerektiğini gösterir.
Vertigoya ne iyi gelir?
Nedeni ne olursa olsun, atak anında yapılacaklar aynıdır:
- Hemen oturun ya da uzanın. Vertigonun en tehlikeli sonucu düşmektir.
- Gözlerinizi sabit bir noktaya dikin. Gözleri kapatmak bazı kişilerde dönmeyi artırır, bazılarında azaltır; hangisi rahatlatıyorsa onu yapın.
- Başınızı ani hareket ettirmeden dönme hissi geçene kadar aynı pozisyonda bekleyin.
- Atak geçince yavaşça kalkın ve bir süre yanınızda birinin olmasını sağlayın.
Ataklar arasında yeterli su içmek, düzenli uyumak, kafein ve alkolü azaltmak vertigoya iyi gelir. Meniere hastalığında tuzu azaltmak atakları doğrudan etkiler. Zencefil çayı bulantıyı hafifletebilir, ancak vertigonun kendisini tedavi etmez.
Bulantı ve baş dönmesi için verilen ilaçlar ilk günlerde rahatlatır. Bu ilaçları uzun süre kullanmak beynin dengeye uyum sağlamasını geciktirir ve iyileşmeyi uzatır. Bu yüzden doktorun önerdiği süreden fazla kullanılmamalıdır.
Vertigo en hızlı nasıl geçer?
Vertigoyu en hızlı geçiren tedavi, neden kulak kristali oynaması olduğunda uygulanan manevradır. Doğru kulak ve doğru kanal belirlenerek yapılan Epley manevrasından sonra hastaların önemli bir kısmı aynı gün rahatlar, bir kısmında iki üç uygulama gerekir.
Sık yapılan hata, internetten izlenen manevrayı hangi kulakta sorun olduğunu bilmeden uygulamaktır. Yanlış tarafa yapılan manevra işe yaramaz, bazen şikayeti artırır. Kristalin hangi kulakta olduğu muayenede Dix-Hallpike testiyle birkaç dakikada anlaşılır.
Vestibüler nörit gibi diğer nedenlerde tek hamlede geçiren bir yöntem yoktur. İlk günlerden sonra yatakta kalmak yerine yavaş yavaş hareket etmeye başlamak denge sisteminin toparlanmasını hızlandırır.
Vertigo kaç günde geçer?
Kulak kristali oynaması manevra yapılmasa da haftalar içinde kendiliğinden geçebilir, ancak bu süreçte her baş hareketinde tekrarlayan ataklar kişiyi çok yorar. Manevra ile çoğunlukla birkaç gün içinde düzelir. Vestibüler nöritte şiddetli dönme 2-3 günde azalır, hareketle gelen hafif dengesizlik ise 3-6 hafta sürebilir. İleri yaştaki hastalarda bu süre uzayabilir.
Vertigo neden olur?
Vertigo bir hastalığın adı değil, bir belirtidir. Nedenlerin büyük bölümü iç kulakla ilgilidir:
- Kulak kristali oynaması; kafa travması, uzun süre yatakta kalmak ve ileri yaş riski artırır,
- Denge sinirinin viral iltihabı (vestibüler nörit, labirentit),
- Meniere hastalığı,
- Orta kulak iltihabı ve kulak enfeksiyonları,
- Bazı tansiyon ve sakinleştirici ilaçlar,
- Vestibüler migren,
- Daha nadir olarak inme, MS ya da beyin tümörü gibi beyin kaynaklı nedenler.
Stres ve uykusuzluk tek başına vertigo yapmaktan çok, var olan bir yatkınlığı tetikler.
Vertigo tehlikeli mi? Ne zaman acile gidilmeli?
İç kulaktan kaynaklanan vertigo çok rahatsız edici olsa da tehlikeli değildir; asıl risk atak sırasında düşmektir. Ancak baş dönmesi bazen beyin kaynaklı bir sorunun, özellikle inmenin ilk belirtisi olabilir. Baş dönmesine aşağıdakilerden biri eşlik ediyorsa beklemeden acil servise başvurulmalıdır:
- Konuşmanın peltekleşmesi ya da anlaşılmaz hale gelmesi,
- Yüzün bir tarafında kayma,
- Kol ya da bacakta güçsüzlük, uyuşma,
- Çift görme,
- Hayatında ilk kez yaşanan çok şiddetli baş ağrısı,
- Destekle bile ayakta duramama, yürüyememe,
- Tek kulakta aniden başlayan işitme kaybı.
Tek kulakta ani işitme kaybı ilk bakışta acil gibi görünmeyebilir, ama tedaviye ilk günlerde başlanması işitmenin geri gelme şansını artırır.
Vertigoya hangi doktor bakar?
Vertigonun büyük kısmı iç kulak kaynaklı olduğu için ilk başvurulacak bölüm Kulak Burun Boğaz'dır. KBB muayenesinde kulak, göz hareketleri ve pozisyon testleri değerlendirilir, gerekirse işitme testi yapılır. Beyin kaynaklı bir neden düşünülürse nöroloji ile birlikte değerlendirme yapılır.
Tekrarlayan baş dönmesi atakları için Antalya'da Op. Dr. Ümit Küçüktepe ile iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır, muayenenin yerini tutmaz.
Sık Sorulan Sorular
Her vertigo bir baş dönmesidir, ama her baş dönmesi vertigo değildir. Vertigoda çevrenin ya da kişinin kendisinin döndüğü hissi vardır. Göz kararması, bayılacak gibi olma ya da sersemlik ise tansiyon düşüklüğü, kansızlık ya da kan şekeri düşmesi gibi farklı nedenlerden kaynaklanabilir ve farklı şekilde araştırılır.
Stres tek başına vertigo nedeni olmaktan çok, var olan bir yatkınlığı tetikler. Meniere hastalığı ya da vestibüler migreni olanlarda yoğun stres dönemlerinde ataklar sıklaşabilir. Stresle birlikte başlayan baş dönmesinde de iç kulak kaynaklı bir neden olup olmadığına bakılmalıdır.
Kulak kristali oynaması düzeltildikten sonra aylar ya da yıllar içinde tekrarlayabilir; bu sık görülen bir durumdur. Tekrarladığında aynı manevra yine işe yarar. Meniere hastalığı ve vestibüler migren ise zaten ataklarla seyreden hastalıklardır.
Evet. İç kulak ile beyindeki bulantı merkezi arasındaki bağlantı nedeniyle vertigoya sıklıkla bulantı ve kusma eşlik eder. Özellikle vestibüler nöritte kusma belirgindir. Bulantı ilaçları ilk günlerde kullanılabilir, ancak uzun süre kullanılmamalıdır.
Ataklar devam ederken araç kullanılmamalıdır. Kulak kristali oynamasında geri manevra yaparken ya da şerit değiştirirken başı çevirmek aniden atak başlatabilir. Manevra uygulandığı gün de araç kullanmamak daha güvenlidir.
Boyun kaynaklı baş dönmesi sanıldığı kadar sık değildir. Boyun ağrısı olan birçok kişide baş dönmesinin asıl nedeni kulak kristali oynaması ya da başka bir iç kulak sorunudur. Bu yüzden boyun ağrısıyla birlikte baş dönmesi olan hastada önce iç kulak değerlendirilmelidir.
Hamilelikte baş dönmesi sık görülür, ancak bunun çoğu tansiyon ve kan şekeri değişikliklerine bağlı sersemlik hissidir, gerçek vertigo değildir. Etrafın döndüğü tarzda baş dönmesinde kulak kristali oynaması da olabilir ve manevra hamilelikte uygulanabilir. İlaç kullanmadan önce mutlaka doktora danışılmalıdır.
Vertigonun büyük kısmı tamamen geçer. Kulak kristali oynaması ve vestibüler nörit çoğunlukla iz bırakmadan iyileşir. Meniere hastalığında ataklar kontrol altına alınabilir, ancak zamanla işitmede kalıcı etkilenme olabilir. Aylarca süren dengesizlik hissinde vestibüler rehabilitasyon egzersizleri faydalıdır.
